Sau “tiền” và “lương”, đối tượng quan sát tiếp theo của bài viết này là “nợ”. Ở một khía cạnh nào đó, nợ cũng chính là tiền của mình, chỉ là nằm ở một khung thời gian khác. Vì vậy, việc vay nợ – hay nói mềm hơn là sử dụng tín dụng – có thể được diễn giải khá đơn giản: lấy tiền của tương lai để chi tiêu cho hiện tại, và đồng thời gián tiếp đầu tư cho chính tương lai đó.

Nợ/Tín dụng là gì?

Theo quan điểm thông thường, vay nợ là mượn tiền “của người ta”. Có lẽ vì vậy mà nợ thường đi kèm với áp lực, và chỉ được nghĩ đến khi bản thân không còn khả năng tự xoay xở. Py sẽ không cố gắng lập luận quan điểm này đúng hay sai, dù ở góc độ tài chính cá nhân hay doanh nghiệp. Bởi cách chúng ta nghĩ về “nợ”, suy cho cùng, cũng là một sản phẩm phụ của văn hóa. Việc thừa nhận mình “thiếu” và “cần giúp đỡ” trong nhiều trường hợp đòi hỏi rất nhiều cân nhắc, chưa kể đến những lớp nghĩa nhạy cảm khi tiền bạc gắn liền với tình cảm và tình nghĩa. Vì vậy, thay vì khai thác khái niệm “nợ” theo nghĩa thuần túy, Py muốn chuyển sang một khái niệm có phần thân thuộc và ít đụng chạm hơn: tín dụng.

Ở khía cạnh học thuật, tín dụng thường được định nghĩa là sự chuyển giao giá trị trong hiện tại, dựa trên niềm tin rằng giá trị đó sẽ được hoàn trả trong tương lai. Nghe qua thì có vẻ khá khô khan, nhưng nếu bóc tách kỹ hơn, “niềm tin” mới chính là phần lõi của khái niệm này. Người cho vay tin rằng người vay có khả năng và có ý định hoàn trả; còn người vay tin rằng bản thân sẽ tạo ra đủ giá trị trong tương lai để thực hiện lời hứa đó. Nói cách khác, tín dụng cho phép chúng ta sử dụng trước giá trị mà mình tin rằng sẽ tạo ra sau này – một dạng “ứng trước niềm tin”: niềm tin của người khác dành cho mình, và cũng là niềm tin của chính mình dành cho phiên bản tương lai của mình.

Khi nào nên dùng tín dụng?

Với Py thì nguyên tắc tối thượng vẫn là xác định mục đích của việc cần thêm “tiền”, và với nguồn “tín dụng” thì cần chú ý thêm khả năng chi trả ở tương lai – diễn đạt dân giã hơn là chỉ vay trong khoản mà bản thân có thể trả.

Về mục đích: vì đây là khoản tiền mượn của tương lai nên hãy ưu tiên cho những gì có giá trị ở tương lai, ví dụ phổ biến nhất là mua nhà, mua đất… – hay là “tài sản”¹. Mặc dù “tiêu sản”¹ vẫn có ý nghĩa, chẳng hạn như bổ sung một lượng dopamine cần thiết để kiếm nhiều tiền hơn, nhưng suy cho cùng tác dụng của “tiêu sản” thường ngắn hạn. Trừ khi bạn có khả năng quản lý tài chính cực tốt – biết chính xác mỗi đồng chi ra đến từ đâu, và khả năng kiếm lại trong tương lai – còn đại đa số trường hợp thì không nên dùng tín dụng cho tiêu sản. Hiển nhiên, đây là quan điểm cá nhân của Py, vì Py hiểu bản thân mình không thật sự thoải mái với áp lực tâm lý mà tín dụng bắt buộc mình gánh chịu.

Về khả năng chi trả: để biết được chính xác hoặc gần đúng khả năng vay nợ, với Py, đòi hỏi một lượng hiểu biết tương đối nhiều và đúng về tài chính. Từ việc thống kê bản thân mình đang có những gì (balance sheet), các nguồn tạo tiền chính (income statement) và dòng tiền (cash flow report), hiểu đúng về lạm phát, giá trị thời gian của tiền (TVM), lãi suất… Thế nên cách đơn giản và dễ dàng nhất có thể tham khảo là bắt đầu với quy tắc 28/36². Đây là nguyên tắc được các tổ chức tài chính sử dụng để đánh giá khả năng vay vốn, nhưng cũng là công cụ tự kiểm tra cho bản thân:

• Con số 28: Chi phí nhà ở (tiền trả nợ thế chấp, lãi suất, bảo hiểm, thuế) không nên vượt quá 28% thu nhập
• Con số 36: Tổng các khoản nợ (bao gồm nhà ở + thẻ tín dụng + vay tiêu dùng + vay xe) không nên vượt quá 36% thu nhập

Ví dụ:

• Thu nhập: 20 triệu/tháng
• Giới hạn chi nhà ở: 5.6 triệu (28%)
• Giới hạn tổng nợ: 7.2 triệu (36%), tức là phần còn lại cho các khoản nợ khác (thẻ tín dụng, vay xe…): 1,6 triệu/tháng

Nhiều người, nhất là các bạn trẻ, có thu nhập “không chính thức” hoặc thu nhập dao động, nên hãy áp dụng linh hoạt dựa trên thu nhập thực nhận (sau thuế, bảo hiểm) và chỉ tính những nguồn thu ổn định, lặp lại hàng tháng để an toàn hơn.

Bẫy thẻ tín dụng

Thẻ tín dụng có lẽ là hình thức tín dụng phổ biến và “dễ tiếp cận” nhất hiện nay. Nhưng cũng chính vì sự tiện lợi đó mà không ít người từng bước rơi vào những cái bẫy rất nhỏ, nhưng rất đắt.

1. Hiểu rõ chi phí thực sự

Lãi suất thẻ tín dụng thường dao động khoảng 18-25%/năm – nhìn qua thì không quá đáng sợ. Nhưng đó mới chỉ là con số trên giấy. Chi phí thực sự của thẻ tín dụng thường bao gồm: phí thường niên, phí rút tiền mặt, phí chuyển đổi ngoại tệ, phí trả chậm, lãi suất trên dư nợ (nếu không trả hết, lãi được tính trên toàn bộ dư nợ, chứ không chỉ phần còn thiếu)…

Ví dụ: Nếu chi 10 triệu bằng thẻ trong tháng 1 nhưng đến hạn thanh toán, chỉ trả được 7 triệu, còn thiếu 3 triệu. Tháng sau, lãi suất không chỉ tính trên 3 triệu còn thiếu, mà được tính trên toàn bộ 10 triệu ban đầu. Cộng thêm phí trả chậm, số tiền phải trả thêm có thể lên đến 400–500 nghìn chỉ trong một tháng.

2. Tránh những “bẫy” tâm lý quen thuộc

Bẫy “tiền ảo”: Khi quẹt thẻ, não bộ không cảm nhận rõ sự “mất mát” như khi trả tiền mặt. Nghiên cứu của Dun & Bradstreet cho thấy người dùng thẻ tín dụng có xu hướng chi tiêu nhiều hơn 12-18% so với dùng tiền mặt cho cùng một món hàng³. Cảm giác “chưa phải trả ngay” khiến việc mua thêm một món nữa trở nên rất dễ dàng.

Bẫy “trả tối thiểu”: Ngân hàng thường cho phép chỉ trả 5–10% dư nợ mỗi tháng. Nghe thì nhẹ nhàng, nhưng hãy xem ví dụ này: Khoản nợ 20 triệu, lãi suất 20%/năm. Nếu chỉ trả mức tối thiểu 500,000đ/tháng, bạn sẽ mất hơn 6 năm để trả hết, và tổng số tiền thực trả có thể lên đến gần 35 triệu (bao gồm lãi suất và các loại phí duy trì thẻ) – gần gấp đôi số nợ gốc.

Bẫy “ưu đãi hoàn tiền”: “Hoàn 5% khi quẹt thẻ” nghe rất hấp dẫn. Nhưng nếu bạn không trả hết dư nợ cuối kỳ, lãi suất khoảng 1.7%/tháng đã đủ để “ăn” hết phần hoàn tiền đó. Chưa kể, nhiều người chi tiêu nhiều hơn chỉ để đạt điều kiện hoàn tiền.

Dĩ nhiên, thẻ tín dụng vẫn có những ưu đãi rất hấp dẫn. Và cũng thật lòng mà nói, không phải ai trong chúng ta cũng đủ tỉnh táo và kỷ luật để có thể “lời” hơn ngân hàng. Nhưng khi đã dùng đến tín dụng, Py nghĩ rằng mình gần như phải chấp nhận một điều: cần nhìn kỹ hơn, khó tính hơn với từng đồng tiền – kể cả những đồng tiền của tương lai – để biết mình đang chi cho điều gì, và liệu điều đó có xứng đáng hay không.

Py không cho rằng thẻ tín dụng là xấu – ngược lại, nó có thể rất tiện nếu được dùng đúng cách. Py thường tự đặt cho mình một vài nguyên tắc:

• Chỉ chi tiêu trong phạm vi số tiền đã có khả năng trả
• Luôn cố gắng thanh toán 100% dư nợ mỗi tháng thay vì để kéo dài sang kỳ sau
• Tránh tuyệt đối việc rút tiền mặt từ thẻ tín dụng vì chi phí quá cao
• Xem thẻ tín dụng như công cụ thanh toán, chứ không phải nguồn vốn để tiêu dùng

Và nếu trong một khoảng thời gian dài bạn nhận ra mình thường xuyên không thể trả hết dư nợ cuối tháng, có lẽ đó là dấu hiệu nên tạm thời cất chiếc thẻ ấy vào ngăn kéo, quay lại dùng tiền mặt hoặc thẻ ghi nợ – ít nhất cho đến khi bạn thực sự kiểm soát được thói quen chi tiêu của chính mình.

Cuối cùng, Py muốn nhấn mạnh: tín dụng là một công cụ tài chính, không phải giải pháp cho mọi vấn đề. Nó có thể giúp bạn đạt được mục tiêu sớm hơn, nhưng cũng có thể trở thành gánh nặng nếu sử dụng không đúng cách.

Câu hỏi không phải là “vay hay không vay”, mà là “vay như thế nào và để làm gì”. Khi đã hiểu rõ bản chất của tín dụng – sự ứng trước niềm tin vào chính mình – thì mỗi quyết định vay nợ trở thành một cam kết có ý thức với phiên bản tương lai của chính mình.

Và đó, theo Py, mới là cách tiếp cận lành mạnh nhất với “nợ”.

Disclaimer: Tính đến tháng 01/2026, Py vẫn đang trả nợ, nói thẳng là chưa giàu theo quan điểm của số đông. Nên cũng vì vậy Py mới tìm hiểu “sâu” và “kỹ” hơn về tài chính và sẵn Py ghi lại mấy bài học của mình ở đâu – như lưu dấu để xem vài năm sau chính mình sẽ thay đổi như thế nào.

1. CafeBiz. (2025, August 13). Đừng nhầm lẫn tài sản và tiêu sản: Đa số chúng ta đốt tiền vào tiêu sản trong khi người giàu chỉ mua tài sản. Link.
2. Practical Money Skills. (n.d.). Tín nợ: Quy tắc 28/36. Link
3. NerdWallet. (n.d.). Do credit cards make you spend more money? Link

Cám ơn bạn đã nán lại cho đến những dòng cuối cùng này.

Chúc bạn nhiều may mắn và bình an.

Anpy