Khái niệm “nợ” trong văn hóa Á Đông vốn hiếm khi được nhìn nhận tích cực. Bởi lẽ, nợ luôn bị trói buộc với những hệ lụy nặng nề: vay người thân thì vướng bận tình nghĩa, vay ngân hàng thì đi kèm áp lực, vay xã hội thì rủi ro danh dự. Thế nhưng, như góc nhìn Py đã đề cập ở Tiền (3), bản chất của nợ đơn thuần là sử dụng tiền của chính mình ở tương lai. Chỉ có điều, quyền định đoạt số tiền ấy đôi khi không nằm trong tay mình.

Vì sao cần nợ? Bản chất là để giải bài toán “lệch pha” giữa nhu cầu hiện tại và khả năng tích lũy. Nợ cho phép chúng ta ứng trước tương lai để hiện thực hóa những mong muốn lớn như nhà cửa, xe cộ ngay trong hiện tại. Không phải ai cũng cần đến đòn bẩy này, nhưng đại đa số chúng ta đều sẽ trải qua những thời điểm cần vốn khẩn thiết hơn là chờ đợi. Tuy nhiên, vì nguồn cung tiền có giới hạn, xã hội buộc phải thiết lập những “luật chơi” để quyết định ai xứng đáng được phân bổ nguồn vốn đó. Và CIC chính là một trong những bộ luật chơi quan trọng nhất.

CIC là gì?

Về mặt học thuật, CIC (Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia Việt Nam) là đơn vị trực thuộc Ngân hàng Nhà nước, chuyên thu thập, lưu trữ, xử lý và cung cấp thông tin tín dụng của các cá nhân và tổ chức. Nhưng hiểu theo cách thực tế, CIC thường được dùng để chỉ điểm tín dụng cá nhân.

Như Py từng đề cập trong bài Tiền (3), tín dụng bản chất là sự “ứng trước niềm tin”. Ở quy mô xã hội, khi ngân hàng không hề quen biết bạn, không biết bạn sống kỷ luật hay bừa bãi, họ cần một thước đo chung. CIC chính là cỗ máy quy đổi niềm tin đó thành dữ liệu, và từ dữ liệu đúc kết thành một điểm số.

Một điều đáng chú ý về quy mô: theo báo cáo của CIC, năm 2023, cơ sở dữ liệu thông tin tín dụng quốc gia đạt 55,3 triệu hồ sơ khách hàng vay, với mức độ bao phủ trên 72% dân số trưởng thành¹. Con số này vài năm trước còn ở mức 51%, và từng bị đánh giá là khá thấp so với các nước phát triển, nơi độ phủ xấp xỉ 100%. Điều này đồng nghĩa với việc các hồ sơ vay mới với lịch sử tín dụng “trắng” đang có vẻ giảm sức cạnh tranh trong phòng cho vay ở các ngân hàng.

CIC hoạt động như thế nào?

Hệ thống chỉ ghi nhận khi có quan hệ tín dụng phát sinh. Cụ thể là khi mình vay ngân hàng, mở thẻ tín dụng, mua trả góp qua công ty tài chính, vay tín chấp, vay thế chấp. Từ thời điểm đó trở đi, mọi kỳ thanh toán, đúng hạn hay trễ hạn, đều được các tổ chức tín dụng báo cáo về CIC định kỳ.

Còn những thứ này thì không được ghi nhận: tiền mặt, chuyển khoản, thẻ ghi nợ, tiền thuê nhà trả đều đặn 5 năm, tiền điện nước chưa từng trễ một tháng nào, hay khoản tiết kiệm 200 triệu nằm im trong tài khoản.

Nên theo bộ rules này: một người sống cực kỳ kỷ luật, chi tiêu trong khả năng, không vay mượn ai thì trong mắt hệ thống CIC lại gần như không tồn tại. Trong khi một người vay đều, trả đều, dư nợ luôn có, lại là hồ sơ đẹp.

Ở Mỹ, có khái niệm riêng cho nhóm này: credit invisible (vô hình với hệ thống tín dụng). Báo cáo của Cục Bảo vệ Tài chính Người tiêu dùng Mỹ (CFPB) từng ước tính có hàng chục triệu người rơi vào nhóm này hoặc nhóm hồ sơ quá mỏng để chấm điểm, và điều đáng nói là họ có thể bị từ chối tiếp cận tín dụng không phải vì bị đánh giá là rủi ro, mà đơn giản vì không có gì để đánh giá³.

Ai quyết định ý nghĩa CIC?

Điều đầu tiên cần nói rõ: CIC không tự tạo ra dữ liệu. Người quyết định nội dung hồ sơ của mình là các tổ chức tín dụng, ngân hàng, công ty tài chính, quỹ tín dụng nhân dân, nơi mình đang có quan hệ vay mượn. Họ báo cáo lên, CIC tổng hợp và lưu trữ. CIC chỉ điều chỉnh thông tin khi có đề nghị chính thức từ chính các tổ chức đó.

Đây cũng là lý do vì sao mọi dịch vụ quảng cáo “xóa nợ xấu nhanh, phí 10–20 triệu” đều là lừa đảo. Không tổ chức hay cá nhân nào can thiệp được vào cơ sở dữ liệu này⁴. Nếu phát hiện sai sót, con đường duy nhất là khiếu nại chính thức với tổ chức tín dụng liên quan, hoặc liên hệ đường dây nóng của CIC.

Điều thứ hai: người quyết định con số đó có ý nghĩa gì lại không phải CIC, mà là từng ngân hàng. Mỗi tổ chức có khẩu vị rủi ro riêng, ngưỡng phê duyệt riêng, và chính sách khác nhau cho từng sản phẩm, vay tiêu dùng khác vay mua nhà, tín chấp khác thế chấp. Cùng một hồ sơ, ngân hàng này từ chối, ngân hàng kia vẫn duyệt nhưng lãi suất cao hơn.

Nói theo ngôn ngữ product: mình là subject của dữ liệu, nhưng không phải user chính của sản phẩm. Sản phẩm này được thiết kế để phục vụ bên cho vay ra quyết định, không phải để mình theo dõi và cải thiện.

Vậy ai cần có CIC tốt?

Như mở bài, những ai cần nợ, thì hiển nhiên cần CIC tốt. Nếu trong 5–10 năm tới bạn khá chắc mình sẽ không vay bất cứ khoản nào, không mua nhà, không mua xe trả góp, không cần vốn kinh doanh, thì thật sự hồ sơ tín dụng không phải ưu tiên. Sống ổn với tiền mình có vẫn là một lựa chọn hoàn toàn hợp lý. Chỉ là, lịch sử tín dụng không xây được trong một tháng, nó cần thời gian để dày lên. Trong khi đó, thời điểm mình cần vay thường không do mình chọn: một cơ hội mua nhà xuất hiện đúng lúc, một biến cố gia đình, một cơ hội kinh doanh chỉ mở ra trong vài tuần. Nên chuẩn bị được thì cứ chuẩn bị. Diễn đạt văn vẻ, thì lịch sử tín dụng tính như quỹ khẩn cấp cũng được.

Làm sao để cày CIC?

Py không cổ vũ việc vay thêm hay mở thêm thẻ để “cày điểm”. Nguyên tắc ở đây không phải chi tiêu nhiều hơn, mà là để lại dấu vết cho những khoản mình vốn dĩ đã chi. Cùng một mức sống, chỉ khác đường đi của đồng tiền.

• Bắt đầu bằng một thẻ hạn mức thấp. Với người chưa có lịch sử tín dụng, đây là bước vào cửa hợp lý nhất. Hạn mức thấp là cố ý, vừa đủ để hệ thống ghi nhận, vừa đủ nhỏ để nếu mình mất kiểm soát thì hậu quả còn trong tầm xử lý.
• Giữ thẻ lâu, đừng mở nhiều. Thời gian mới là thứ tạo ra độ dày cho hồ sơ, không phải số lượng. Một thẻ giữ 5 năm trả đúng hạn có giá trị hơn ba thẻ mở trong một năm. Cũng nên tránh hủy thẻ quá sớm sau khi mở, vì lịch sử vừa xây được lại bị cắt ngang.
• Đừng để dư nợ chạm trần hạn mức. Tỷ lệ sử dụng hạn mức (credit utilization ratio) là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến điểm. Con số hay được các chuyên gia tài chính nhắc tới là 30%, tức nên giữ mức dư nợ dưới 30% tổng hạn mức thẻ để điểm tín dụng ở vùng an toàn. Dùng 8 triệu trên hạn mức 10 triệu, tức 80%, tháng nào cũng vậy, dù trả đủ, vẫn là một tín hiệu không mấy tích cực.
• Tra CIC mỗi năm một lần. Mỗi cá nhân được khai thác báo cáo miễn phí 1 lần/năm qua website cic.gov.vn hoặc ứng dụng của CIC. Py nghĩ nên xem đây như khám sức khỏe định kỳ, không phải để xem điểm cao thấp, mà để soát xem có khoản nào mình không nhận ra. Không hiếm trường hợp phát hiện mình đang có dư nợ chỉ vì một chiếc thẻ mở lâu rồi bỏ quên, hoặc một khoản vay cũ tưởng đã tất toán nhưng còn sót vài trăm nghìn.

Nợ, đến sau cùng, vẫn là một khái niệm nhiều tranh cãi, nên trước khi nợ, vẫn nên niệm “for what?” nhiều hơn 7 lần.

Disclaimer: Tính đến thời điểm viết bài, Py vẫn đang trả nợ, nói thẳng là chưa giàu theo quan điểm của số đông. Nên cũng vì vậy Py mới tìm hiểu “sâu” và “kỹ” hơn về tài chính và sẵn Py ghi lại mấy bài học của mình ở đây, như lưu dấu để xem vài năm sau chính mình sẽ thay đổi như thế nào. Trong bài có dẫn một số khảo sát và báo cáo, chia sẻ thành thật là Py không đọc hết toàn bộ từng báo cáo gốc, mà ưu tiên đọc phần kết quả chính và cross-check với các nguồn khác.

1. Tạp chí Ngân hàng. Nâng cao chất lượng hoạt động thông tin tín dụng, góp phần đảm bảo an toàn, lành mạnh hệ thống ngân hàng Việt Nam
2. Tạp chí Ngân hàng. CIC tiếp tục nâng cao chất lượng cơ sở dữ liệu thông tin tín dụng
3. Consumer Financial Protection Bureau. Who are the credit invisibles?
4. Tạp chí Ngân hàng. Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia Việt Nam (CIC): Cảnh báo dịch vụ xóa nợ xấu để lừa đảo

Cám ơn bạn đã nán lại cho đến những dòng cuối cùng này.
Chúc bạn nhiều may mắn và bình an.
Anpy