Giữ tinh thần từ bài Tiền (1), chuyện đầu tiên nên nói về tiền là xác định rõ vai trò của bản thân mình và tiền trong mối quan hệ này. Và trong nhiều loại tiền thì thông thường “lương” sẽ chiếm một tỷ trọng không thể xem nhẹ. Thế nên ở bài Tiền (2), Py sẽ tiếp tục khai thác từ khóa này ở khía cạnh mình nên “đối xử” với lương như thế nào.

Từ câu chuyện cá nhân…

Deal lương chắc là giai đoạn mà gần như ai đi làm cũng phải trải qua. Trong nhiều lượt kỳ kèo xoay quanh con số mình sẽ được nhận mỗi tháng, lần để lại cho Py nhiều bài học nhất lại là lần… không deal lương.

Giai đoạn đó (năm 2018), Py nhận được offer từ một công ty đang trên đà tăng trưởng, ở mức X — thực ra là ngang với mức expect của Py. Py cũng có tham khảo thêm ý kiến của một vài anh/chị HR, và lời khuyên thì khá quen thuộc: “Em cứ deal lên Y đi, rồi công ty trả xuống X’ (X’ = 105% × X) là được.” Nghe rất hợp lý. Và nếu nhìn thuần túy bằng kỹ thuật deal lương, thì đó là một lời khuyên phù hợp.

Nhưng có một pattern mà Py nhận ra sau này: khi mình tìm hỏi ai đó để xin ý kiến, rất nhiều lúc, chính mình đã có sẵn câu trả lời, mình chỉ đang tìm kiếm sự đồng thuận để yên tâm hơn với lựa chọn đó mà thôi. Py, trong trường hợp này, là một ví dụ điển hình: Py không muốn deal thêm. May mắn, Py “tìm” được sự ủng hộ từ chia sẻ của anh mentor, và như mọi lần anh không nói Py nên deal hay không. Anh chỉ hỏi Py vài câu:

• Nếu có thêm vài trăm nghìn mỗi tháng, em nghĩ cuộc sống của em sẽ thay đổi như thế nào?
• Điều đó có xứng đáng với việc brand name của em có thể được nhìn nhận theo một cách khác — có thể khác với những gì em đã xây dựng trong buổi phỏng vấn?
• Và quan trọng nhất, em có thật sự thấy mức lương này phản ánh đúng năng lực của mình ở thời điểm hiện tại hay chưa?

Dĩ nhiên câu chuyện đã qua đi vài năm, nên Py viết lại những câu hỏi này theo hướng làm nền tảng cho các “bài học” về lương vẫn theo Py đến tận thời điểm hiện tại.

Đến các bài học…

Bài học 1: Lương chỉ là một trong các loại lợi ích mà công việc mang lại

Rõ ràng, với vài trăm nghìn không đủ để Py ra cà phê làm việc/học bài mà không mảy may suy nghĩ về chuyện liệu còn đủ tiền ăn đến cuối tháng. Và điều quan trọng hơn, khoản dôi thêm đó có thể sẽ khiến Py đánh đổi cơ hội có thêm điều mình thiếu nhất tại thời điểm đó: kinh nghiệm thực tế trong một môi trường đang phát triển nhanh.

Ở giai đoạn mới đi làm, lương với Py giống như một tấm vé vào cửa. Chỉ cần đủ sống, đủ yên tâm để học nghề và tích lũy giờ bay, để không phải mang thêm áp lực sinh tồn vào một giai đoạn vốn đã nhiều va chạm. Cal Newport gọi những thứ mình cần tích lũy ở giai đoạn đầu là career capital — năng lực, kinh nghiệm, uy tín — những thứ không hiện ngay trên bảng lương nhưng quyết định khả năng lựa chọn của bạn về sau.

Khi đã có nền tảng hơn một chút, lương bắt đầu trở thành một dạng thước đo trao đổi: giá trị mình tạo ra sẽ ánh xạ tương đương phần thưởng mình nhận lại. Ở giai đoạn này, việc quan tâm đến lương là chính đáng, vì nó phản ánh cách thị trường đang nhìn nhận đóng góp của mình. Và về sau, lương có thể trở thành một đòn bẩy. Không chỉ để chi tiêu, mà để mua thời gian, mua sự lựa chọn, hoặc đơn giản là mua thêm khoảng thở cho những ưu tiên khác trong cuộc sống.

Nhìn lại, Py nhận ra rằng nếu ở giai đoạn tích lũy mà chỉ chăm chăm tối ưu lương, rất có thể mình sẽ trả giá bằng những thứ khó đo hơn, như kinh nghiệm, mentor, hay những cú va chạm cần thiết để trưởng thành – và chúng chỉ xuất hiện khi mình chấp nhận ở lại đủ lâu trong một môi trường.

Bài học 2: Lương không định giá con người – và sự thật phức tạp hơn mình nghĩ

Lương thấp không đồng nghĩa với năng lực yếu. Lương cao cũng không đồng nghĩa với năng lực vượt trội. Một nghiên cứu từ Harvard (Michelle Marks & Crystal Harold) chỉ ra rằng những người chủ động đàm phán lương, thay vì chấp nhận offer ban đầu, có thể tăng thu nhập trung bình khoảng 5.000 USD. Điều này cho thấy việc biết đàm phán là quan trọng và hoàn toàn đáng học. Tuy nhiên, đàm phán chỉ là một mảnh nhỏ trong bức tranh lớn hơn. Mức lương của một người còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác, như mặt bằng lương của ngành, cấu trúc thị trường lao động, khung lương nội bộ của công ty, hay thậm chí là các quy định pháp lý mà cá nhân không thể kiểm soát.

Thế nên, vấn đề chỉ xuất hiện khi mình để lương trở thành toàn bộ thước đo giá trị của bản thân. Sự thật thì đây cũng từng là suy nghĩ của Py, cho đến khi Py học cách đặt “tiền” vào đúng vị trí của nó trong cuộc sống – như nội dung Py đã chia sẻ ở bài Tiền (1). Còn cách để Py “gỡ” được tư duy này là cả một chặng hành trình, thông qua nhiều lần Py nhận được những giá trị khác – ngoài lương – từ công việc. Cụ thể nhất là mối quan hệ và cơ hội, những thứ không được trao đổi bằng con số trên hợp đồng, mà bằng giá trị chuyên môn và cả cách mình đối xử với người khác trong quá trình làm việc.

Dù vậy, Py không cổ xúy quan điểm ai cũng nên chấp nhận lương thấp. Ngược lại, biết giá trị của mình và đàm phán công bằng là điều cần thiết. Nhưng đồng thời, cũng cần nhận thức rằng lương chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố ngoài tầm kiểm soát cá nhân – và không nên để nó trở thành thước đo duy nhất về giá trị bản thân.

Bài học 3: Luôn ý thức về việc công ty đang mua cái gì của mình

Trong phần lớn trường hợp, công ty không thật sự mua năng lực theo nghĩa trừu tượng. Thứ họ mua trước hết là thời gian lao động. Một ngày 8 tiếng, hoàn thành một danh sách đầu việc, và được trả tiền tương ứng. Nếu muốn có thêm tiền, cách trực diện nhất là bán thêm thời gian.

Thời sinh viên, Py thường duy trì song song hai công việc để đa dạng thu nhập (dù không phải lúc nào cũng có jobs). Thậm chí những năm đầu đi làm, Py vẫn chạy side projects bên cạnh công việc chính. Py từng nghĩ đây là cách duy nhất để tăng thu nhập. Nhưng thời gian là hữu hạn, sức khỏe là hữu hạn, và năng lượng tinh thần cũng hữu hạn. Khi thu nhập chỉ tăng bằng cách bán thêm giờ làm, sớm muộn gì cũng chạm trần.

Do đó, điều Py học được là: thay vì cố bán thêm thời gian, mình cần tìm cách nâng cấp bản thân lên những vị trí mà công ty thật sự mua năng lực, chứ không chỉ mua số giờ mình có mặt.

Điều này có thể đạt được bằng nhiều cách:

1. Tăng hiệu quả: Giữ nguyên output nhưng giảm thời gian bỏ ra
2. Tăng tác động: Trong cùng một khoảng thời gian, tạo ra kết quả lớn hơn
3. Không thể thay thế: Làm những việc mà nếu thiếu mình, kết quả sẽ khác đi rõ rệt

Nói cách khác, mục tiêu dài hạn không phải là bán thêm thời gian mà là bán chất lượng và tác động mà mình có thể tạo ra.

Những chia sẻ trên được rút ra từ trải nghiệm cá nhân của Py, ở một giai đoạn mà Py có đủ điều kiện và khoảng linh hoạt để suy nghĩ và lựa chọn theo cách đó. Py hiểu rằng không phải ai cũng có cùng xuất phát điểm, hay có đủ không gian để đánh đổi giữa thu nhập trước mắt và những giá trị dài hạn hơn. Đôi khi, cuộc sống đơn giản là đòi hỏi mình phải ưu tiên sự ổn định – vì gia đình, vì trách nhiệm, hay chỉ vì cần yên tâm để tiếp tục đi tiếp.

Vì vậy, Py không tin có một công thức chung cho chuyện tiền bạc hay sự nghiệp. Chỉ là, thay vì chạy theo lương một cách máy móc, Py mong bài viết này mang đến góc nhìn khách quan hơn về mối quan hệ giữa mình và “lương” – vì với Py, đây cũng là nền tảng để có đời sống tài chính lành mạnh hơn.

Disclaimer: Tính đến tháng 01/2026, Py vẫn đang trả nợ, nói thẳng là chưa giàu theo quan điểm của số đông. Nên cũng vì vậy Py mới tìm hiểu “sâu” và “kỹ” hơn về tài chính và sẵn Py ghi lại mấy bài học của mình ở đâu – như lưu dấu để xem vài năm sau chính mình sẽ thay đổi như thế nào.

Cám ơn bạn đã nán lại cho đến những dòng cuối cùng này.

Chúc bạn nhiều may mắn và bình an.

Anpy