Trong một lần tình cờ, Py vô tình xem được tiktok của một bạn trẻ Gen Z, Py không nhớ chính xác là context bạn đang chia sẻ là gì nhưng mà có một từ khóa khá thú vị khiến Py muốn tìm hiểu thêm: rejection therapy. Hiểu nôm na là làm quen với cảm giác bị từ chối trước thì khi bị từ chối thực sẽ đỡ “tổn thương”. Py ấn tượng với quan điểm này không chỉ đơn giản là một hashtag từng trending, mà là vì bản thân Py cũng (từng) thực sự nghĩ có thể phản ứng với rejection theo cách như vậy.

Rejection là gì?

Diễn giải theo kiểu học thuật, rejection là phản ứng xã hội khi một người bị loại khỏi nhóm, mối quan hệ, hay cơ hội. Còn nói theo cách đời thường hơn, rejection là cảm giác mình không được chọn,  dù là fail phỏng vấn, bị layoff hay thất tình, hoặc thậm chí là vô tình trở thành blacksheep hoặc lightning rod – hay diễn đạt văn vẻ hơn: cột thu lôi của một tập thể nào đó.

Não người xử lý nỗi đau từ rejection theo cách rất giống nỗi đau thể xác, theo đúng theo nghĩa đen. Nghiên cứu của Ethan Kross và cộng sự tại Đại học Michigan, được đăng trên Proceedings of the National Academy of Sciences năm 2011, cho thấy: vùng não somatosensory sẽ được kích hoạt khi chúng ta bị từ chối lẫn khi bị đau vật lý.¹ Vậy nên cảm giác “tim như bị bóp” sau một lần rejection không phải Py, hay bạn, đang nhạy cảm quá. Đó là sinh học.

Thêm vào đó, con người vốn là sinh vật xã hội. Tổ tiên của chúng ta sống sót nhờ việc duy trì tổ chức bầy đàn, trong bối cảnh đó, bị đuổi ra khỏi bộ lạc gần như đồng nghĩa với cái chết. Bộ não hiện đại vẫn giữ nguyên phản xạ đó, dù bối cảnh đã hoàn toàn thay đổi. Hay trực quan hơn, email “Thank you for applying to…” của thế kỷ 21 vẫn được não xử lý như thể nó được gửi từ thuở hồng hoang.

Biến thể khác của rejection

Có những rejection rõ ràng,  bị trượt phỏng vấn, bị người yêu chia tay, bị từ chối thẳng mặt thì cũng có những rejection tinh vi hơn, âm thầm hơn, và theo Py thì đôi khi còn nguy hiểm hơn. Đó là lúc bạn không dám gửi email vì sợ bị phớt lờ. Không dám đề xuất ý tưởng vì sợ bị chê. Không dám xin tăng lương vì tự nghĩ “chắc mình chưa xứng.” Không phải ai đó từ chối bạn — mà là bạn từ chối bản thân mình trước, để tránh phải đối mặt với khả năng bị từ chối sau.

Tầng này hoạt động chủ yếu ở mức nhận thức tự động — thứ mà trong tâm lý học hay gọi là cognitive appraisal, khái niệm được Richard Lazarus và Susan Folkman hệ thống hóa từ những năm 1980: cách não bộ liên tục diễn giải tình huống và gán ý nghĩa vào đó — đánh giá xem điều này có đe dọa đến mình không, mình có đủ nguồn lực để đối phó không — và tất cả xảy ra trước khi mình kịp suy nghĩ có ý thức.² Não thấy một tình huống có nguy cơ bị từ chối → lập tức kích hoạt cơ chế phòng thủ → mình né tránh, co lại, hoặc tự loại mình ra khỏi cuộc chơi. Và vì nó xảy ra nhanh và tự động, mình hay gọi nó là “bản năng”, “trực giác”, hay đơn giản là “thôi chắc không phù hợp” — mà không nhận ra đó là nỗi sợ đang chạy ngầm.

Vấn đề không phải ở rejection.

Ngẫm kỹ hơn thì có hai loại đau khi bị từ chối. Loại thứ nhất là đau tự nhiên — buồn, thất vọng, mất phương hướng một chút. Loại thứ hai là lớp đau bản thân (Py) tự thêm vào — những câu chuyện mình kể cho bản thân: “Mình kém quá”, “Mình không bao giờ đủ tốt”, “Người ta từ chối mình vì mình thật ra chẳng có gì.” Loại thứ nhất thì cần hoạt chất thời gian. Loại thứ hai thì ở lại lâu hơn, vì được chính bản thân mình dung dưỡng nên có thể sẽ cần sự hỗ trợ của một vài biệt dược nhất định.

Cái bẫy lớn nhất của rejection, theo Py, là chúng ta hay đồng nhất quan điểm của người khác về mình với sự thật về mình. Một công ty không chọn mình không có nghĩa là mình không có năng lực. Một người không thích mình không có nghĩa là mình không đáng được yêu. Đó là quan điểm của họ, được hình thành từ nhu cầu, hoàn cảnh, và cả những thứ không liên quan gì đến mình.

Nói vậy chứ Py biết — nghe thì dễ, nhưng cảm thì khác.

Vài thứ Py thấy có ích 

Bất như ý là điều không thể tránh khỏi, nên đâu đó cách lành mạnh hơn là tìm cách cùng tồn tại với các loại cảm giác khó chịu – như cách điểm thêm chút mảng tối để tăng độ rực rỡ của một bức tranh nhiều màu sắc.

Don’t take it personal. Câu này ai cũng biết, nhưng Py nghĩ lý do nó trở thành lời khuyên kinh điển là vì nó chạm đúng vào cơ chế gốc: não người có xu hướng tự nhiên gắn rejection vào identity của mình. Nhận ra cơ chế đó đang chạy — đó là bước đầu tiên. Không cần tắt nó đi, chỉ cần nhận ra.

Phân biệt giữa quan điểm và sự thật. Khi bị từ chối, thay vì hỏi “mình sai ở đâu?”, Py thử hỏi “thông tin nào ở đây là thật, thông tin nào là mình đang tự diễn giải?” Đôi khi rejection chứa feedback thật — “bạn thiếu kinh nghiệm về mảng X.” Đôi khi nó không nói gì về mình cả — “chúng tôi đã tuyển nội bộ rồi.”

Phân biệt giữa cái có thể thay đổi và cái cần chấp nhận. Nếu mình bị từ chối vì thiếu một kỹ năng cụ thể, đó là thứ có thể làm khác đi. Nếu bị từ chối vì không fit với văn hóa công ty đó, hay vì timing không đúng, đó là thứ không nằm trong tay mình.

Bàn thêm về rejection therapy

Concept có từ năm 2010, do entrepreneur người Canada Jason Comely tạo ra dưới dạng một card game: mỗi ngày, chủ động đặt mình vào tình huống có thể bị từ chối ít nhất một lần.³ Mục tiêu không phải để thành công — mà để quen với việc nghe “không.” Sau này, Jia Jiang — người thực hiện thử thách 100 ngày liên tục — đã đưa nó viral qua TED Talk với hơn 10 triệu lượt xem.

Insight hữu dụng nhất Py thấy từ hành trình của Jia Jiang: nỗi sợ bị từ chối lớn hơn rất nhiều so với bản thân việc bị từ chối. Khi anh bắt đầu chủ động bị từ chối mỗi ngày, anh nhận ra phần lớn những gì anh tưởng tượng sẽ xảy ra — xấu hổ, bị đánh giá, bị nhìn kỳ — thật ra không xảy ra. Người ta nói “không” rồi tiếp tục ngày của họ. Chấm hết.

Nhưng Py cũng muốn nói thêm một chiều: cái cần luyện không phải là bị từ chối nhiều hơn, mà là cách mình xử lý cảm xúc sau đó. Cũng như có đoạn Py điên cuồng chơi game, không hẳn để luyện kỹ năng – vì có thể bạn đã biết có một vài khung giờ ghép trận liên quan rất khó chịu hoặc thậm chí có thể có vài rule ngầm gì đó để ngăn người chơi trầm luân trong game. Giai đoạn đó, Py chơi game không phải để thua cho đủ số lần, mà để học cách ngồi yên với cảm giác thất bại, không phản ứng thái quá, rồi bắt đầu lại.

Dĩ nhiên, đến thời điểm hiện tại, việc bị từ chối hay nói đúng hơn là cảm giác bị từ chối với Py giống như muối, ngày nào cũng phải tiêu thụ, nhất là khi chọn đi lâu dài với con đường làm người-làm-sản-phẩm.

Cái khác hơn chỉ là Py biết cách phân phối năng lượng để buồn trong giới hạn hợp lý và tái tục vòng loop mới với tâm thế sẵn sàng đón chờ những điều bất ngờ từ cách vũ trụ vận hành.

¹ Social rejection shares somatosensory representations with physical pain — Kross et al., PNAS, 2011

² Stress, Appraisal, and Coping — Richard Lazarus & Susan Folkman, Springer, 1984

³ Rejection Therapy Game Rules — Jason Comely, rejectiontherapy.com, 2010

Cám ơn bạn đã nán lại cho đến những dòng cuối cùng này.

Chúc bạn nhiều may mắn và bình an.

Anpy